3 NGUYÊN NHÂN GỐC RỄ KHIẾN CON CHẬM NÓI: MẸ ƠI, ĐỪNG CHỈ ĐỢI "LỚN NÓ TỰ BIẾT"
_Phân tích từ ThS. Tâm lý Trần Uyên – 17 năm can thiệp sớm tại Khai Tam Parc_
Theo thống kê, có khoảng 20% trẻ sinh ra gặp khó khăn về ngôn ngữ. Nghĩa là cứ 5 bé vào lớp mầm non, sẽ có 1 bé cần hỗ trợ. Con số này không hề nhỏ.
Chậm nói không phải vì con “lười”, “bướng”, hay “sinh mổ”. Chậm nói là vì có 1 mắc xích trong chuỗi “nghe – hiểu – nói” của con bị đứt. Việc của chúng ta không phải ngồi lo. Mà là tìm ra mắc xích đó nằm ở đâu để nối lại.
Dưới góc độ chuyên gia, tôi chia nguyên nhân thành 3 nhóm lớn. Mỗi nhóm có ví dụ thật. Cha mẹ đọc sẽ thấy: “À, thì ra con mình kẹt ở chỗ này”.
NGUYÊN NHÂN 1: LỖI Ở “BỘ MÁY NẠP DỮ LIỆU” – NGHE NHÌN HIỂU BẮT CHƯỚC
Học nói giống cài phần mềm vào máy tính. Phải có 4 bước: *Nạp vào → Xử lý → Hiểu → Xuất ra*. Hỏng 1 bước, cả 4 bước sẽ bị đứng.
1. Lỗi ở khâu “Nạp vào”: Tai nghe nhưng não không nhận
_Dấu hiệu_: Gọi con 5 lần không quay lại, nhưng tiếng nhạc quảng cáo thì quay phắt.
_Một phụ huynh có bé 20 tháng tuổi chia sẻ_: Đi khám tai, sức nghe hoàn hảo. Nhưng test “nhận diện ngôn ngữ”, An không phân biệt được “ăn” và “ngủ”. Với bé, lời mẹ nói chỉ là tiếng ồn vô nghĩa như tiếng quạt máy.
_Vì dây thần kinh số 8 của con không mã hóa được âm thanh ngôn ngữ. Con nghe tiếng động, nhưng không “giải mã” được đó là tiếng người.
_Hệ quả_: Nạp vào rác, thì xuất ra không thể là lời nói có nghĩa.
2. Lỗi ở khâu “Nhìn”: Mắt con không kết nối với mắt mẹ
_Dấu hiệu_: Mẹ dạy nói, con nhìn trần nhà, nhìn tay mẹ, không bao giờ nhìn miệng mẹ.
Mẹ của bé Bin chia sẻ: Mỗi lần mẹ dạy “con cá”, Bin quay đi. Mẹ tưởng Bin hư. Nhưng không. Bin bị rối loạn xử lý thị giác. Con không lọc được đâu là “thông tin chính”. Miệng mẹ cử động, tivi nhấp nháy, con chó chạy qua... đều mạnh như nhau. Não Bin quá tải, nên chọn... không nhìn gì cả.
_Hệ quả_: Không nhìn miệng, không học được cách đặt lưỡi, đặt môi. Nên không bật âm được.
3. Lỗi ở khâu “Hiểu và Bắt chước”:
Phụ huynh bé Sóc 30 tháng_: Nghe hiểu tốt, mẹ nói “lấy dép” Sóc lấy ngay. Nhưng bảo Sóc “ạ đi con”, Sóc trơ ra. Vì não Sóc không kết nối được “hành động ạ” với “từ ạ”. Con không biết bắt chước là gì.
_Hệ quả_: Hiểu nhưng không nói. Giống như máy tính có dữ liệu nhưng hỏng máy in.
Một phụ huynh chia sẻ: “Em dạy con 1 năm trời từ ‘ba’. Nó nhìn em, nó hiểu em muốn gì, nhưng miệng nó không nhúc nhích. Em bất lực đến phát khóc vì không biết lỗi nằm ở đâu”.
NGUYÊN NHÂN 2: CON “ĐÓI GIAO TIẾP” – THIẾU MÔI TRƯỜNG NGÔN NGỮ
Não trẻ là “miếng bọt biển”. Không nhúng nước, nó khô. Không tắm ngôn ngữ, vùng Broca trong não con không phát triển.
1. “Con còn bé, biết gì mà nói” – Câu nói đánh cắp 3 năm vàng của con
Một phụ huynh chia sẻ: Từ 0-2 tuổi, Thỏ ở với bà. Bà rất thương, cho ăn no, ngủ kỹ. Nhưng cả ngày bà không nói câu nào với Thỏ vì “nó đã biết gì đâu”. 2 tuổi Thỏ về với mẹ, không nói 1 từ.
Lý giải: 0-3 tuổi là giai đoạn não con tạo 1 triệu kết nối thần kinh/giây. Không có lời nói của mẹ, kết nối đó tạo ra để làm gì? Nó tự rụng đi.
Hệ quả: Con không chỉ chậm nói, mà còn chậm nhận thức, chậm tương tác.
2. Giúp việc và Tivi, iPad – “Bảo mẫu thầm lặng” giết chết ngôn ngữ
Mẹ của bé Bơ chia sẻ_: Bố mẹ bận, giao Bơ cho bác giúp việc và cái iPad. Bác giúp việc chỉ nấu cơm, dọn nhà. Cả ngày nói với Bơ 3 câu: “ăn đi, ngủ đi, im đi”. iPad mở YouTube Kids 6 tiếng/ngày.
_Kết quả_: Bơ 28 tháng nói tiếng Anh như gió: “Johny Johny Yes Papa”. Nhưng hỏi “Bơ ơi con ăn chưa”, Bơ không hiểu. Cần gì, Bơ kéo tay mẹ và khóc.
_Vì sao_: iPad chỉ có tương tác 1 chiều. Nó không hỏi “Con thấy sao?”, không đợi con trả lời, không chỉnh khi con nói sai. Con thành con vẹt, không thành người giao tiếp. Giúp việc không có chuyên môn, không biết cách “dạy nói” qua sinh hoạt.
Mẹ bé Bơ chia sẻ trong đau khổ: “Em trả lương 8 triệu/tháng để người ta nuôi con em thành đứa không biết nói tiếng mẹ đẻ”.
NGUYÊN NHÂN 3: CON “HỎNG CÁI KÈN” – KHÔNG ĐẨY HƠI, KHÔNG BẬT ÂM ĐƯỢC
Cơ quan phát âm của chúng ta giống cây kèn harmonica. Phổi là buồng hơi. Dây thanh là lưỡi gà. Lưỡi, môi, răng là ngón tay bấm nốt.
Hơi không ra, kèn không kêu.
1. Dấu hiệu “con không có hơi”
_Test nhanh_: Đưa tờ giấy ăn mỏng trước miệng con, bảo “con thổi phù mạnh nha”.
_Trẻ thường 2 tuổi_: Thổi giấy bay phấp phới.
_Trẻ chậm nói do không đẩy hơi_: Má phồng lên, đỏ mặt, nhưng giấy không nhúc nhích. Hoặc chỉ “hà hơi” nhẹ như sương.
Trường hợp bé Ken 3 tuổi: bé muốn nói “bà” nhưng chỉ ra tiếng “à”. Vì chữ “b” cần mím môi, bật hơi mạnh. Ken không làm được. Nên vốn từ của Ken toàn nguyên âm: “ông=ô, ăn=ă, đi=i”.
2. Vì sao con không đẩy hơi?
a. Trương lực cơ môi miệng yếu: Từ bé không ti mẹ trực tiếp, chỉ bú bình. Không nhai, toàn ăn cháo xay đến 3 tuổi. Cơ môi lưỡi không có cơ hội luyện tập nên yếu, xệ.
b. Không biết phối hợp: Con không hiểu “lấy hơi vào rồi thổi ra”. Bảo con thổi nến, con hút vào. Con không biết phối hợp vừa kẹp lưỡi vừa đẩy hơi mới phát ra âm “tờ” được.
Hệ quả: Con hiểu hết, muốn nói lắm, nhưng bất lực. Giống người câm biết hết nhưng không phát âm được.
Mẹ bé Ken kể: “Nó nhìn em, nước mắt rưng rưng, miệng ú ớ. Em biết nó muốn nói ‘mẹ ơi’. Nhưng nó không nói được. Cái cảm giác đó, em không bao giờ quên. Bất lực hơn cả lúc đẻ”.
VẬY CHA MẸ PHẢI LÀM GÌ?
1. Tìm đúng nguyên nhân: Con không nói vì không nghe được, không hiểu được, hay không đẩy hơi được? Mỗi nguyên nhân 1 cách can thiệp khác. Đưa con đi đánh giá Âm ngữ trị liệu toàn diện.
2. Biến nhà thành “lớp học nói”: ba mẹ hTắt tivi. Nói chuyện với con 24/7: thay bỉm cũng nói “mẹ thay bỉm cho con nè, sạch quá”, ăn cũng nói “mình ăn cà rốt màu cam”.
3. Tập thổi cho con: Thổi nến, thổi kèn, thổi bong bóng xà phòng, hút ống hút. Giúp cơ miệng khỏe lên.
4. Can thiệp sớm trước 3 tuổi: Não con như đất sét. 2 tuổi nắn 1 tháng bằng 5 tuổi nắn 1 năm.
Chậm nói không có lỗi. Lỗi là khi cha mẹ thấy mà chờ.
Chờ con lớn, chờ qua đốt, chờ hết dịch... là chờ mất tương lai của con.
Nếu con bạn 18 tháng chưa nói từ đơn, 24 tháng chưa nói câu 2 từ, hãy hành động ngay hôm nay.
Trung tâm Can thiệp sớm Khai Tâm – Khai Tam Parc
Đánh giá chuyên sâu 5 lĩnh vực: Nghe hiểu – Diễn đạt – Phát âm – Vận động miệng – Tương tác
ThS. Tâm lý Trần Uyên – Hotline: 091 4050 900
Địa chỉ: 38/31/5 Chế Lan Viên, P. Tây Thạnh, TP.HCM
_Vì không có em bé nào đáng bị kẹt lại trong thế giới im lặng._
---
