NHẬN DIỆN SỚM RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ TRƯỚC 12 THÁNG TUỔI: CHA MẸ ĐỪNG BỎ LỠ “CỬA SỔ VÀNG” CỦA CON
_Tác giả: ThS. Tâm lý Trần Uyên – Chuyên gia Can thiệp sớm tại Khai Tam Parc_
Can thiệp cho trẻ tự kỷ lúc 2 tuổi, tỷ lệ hòa nhập có thể lên 50-60%. Can thiệp trước 12 tháng, tỷ lệ này tăng vọt. Vì não trẻ dưới 1 tuổi mềm như đất sét. Nắn lúc này, con có cơ hội đi thẳng. Nắn muộn, vết hằn đã cứng.
Tự kỷ không chờ đến khi con 3 tuổi mới “xuất hiện”. Nó để lại dấu vết từ khi con 6 tháng. Vấn đề là: cha mẹ có nhìn thấy hay không?
Dưới góc độ chuyên gia, tôi chia dấu hiệu thành 3 nhóm. Kèm ví dụ thật – để cha mẹ soi chiếu con mình ngay tối nay.
NHÓM 1: “CON KHÔNG KẾT NỐI VỚI MẸ” – SUY GIẢM TƯƠNG TÁC XÃ HỘI
Đây là nhóm dấu hiệu cốt lõi và xuất hiện sớm nhất. Trẻ tự kỷ không phải “không yêu mẹ”. Mà là “não con không biết cách thể hiện tình yêu như trẻ thường”.
1. Không phản ứng khi gọi tên – Dù là 9 tháng tuổi
_Trẻ thường_: 6-7 tháng, mẹ gọi “Bin ơi” từ bếp, con quay đầu tìm mẹ.
_Trẻ có nguy cơ_: Mẹ đứng cách 1m vỗ tay gọi “Sóc ơi, Sóc ơi” 4-5 lần, con vẫn chăm chú nhìn quạt trần. Nhưng chỉ cần tiếng quảng cáo trên tivi, con quay phắt lại.
_Vì sao_: Não trẻ tự kỷ xử lý “âm thanh người” và “âm thanh máy” ở 2 vùng khác nhau. Con thích máy hơn người.
2. Ít hoặc không giao tiếp mắt
_Trẻ thường_: Lúc bú, mắt con khóa chặt vào mắt mẹ. Mẹ lè lưỡi, con 4 tháng cũng lè lưỡi theo.
_Trẻ có nguy cơ_: Mẹ cúi sát mặt, gọi, làm trò, con nhìn lướt qua như nhìn cái ghế rồi nhìn đi chỗ khác. Mẹ có cảm giác “ôm con mà như ôm không khí”.
Một phụ huynh kể: “Em đẻ con 8 tháng mà chưa 1 lần nó nhìn vào mắt em quá 1 giây. Em tưởng nó chảnh. Hóa ra...”
3. Không chia sẻ niềm vui, không khoe
_Trẻ 12 tháng thường_: Lắp được tháp, quay ra nhìn mẹ, giơ lên khoe, cười, chờ mẹ vỗ tay.
_Trẻ có nguy cơ_: Con tự chơi một cách rập khuôn, máy móc, tự cười với món đồ chơi. Có cái mới cũng không lôi mẹ lại xem. Mẹ đi làm về, con không mừng, không giơ tay đòi bế.
_Dấu hiệu đỏ_: Con 10 tháng không biết chỉ tay bằng ngón trỏ. Muốn lấy gấu bông, con khóc hoặc kéo tay mẹ đến chứ không chỉ “kia kìa”.
4. Không nhìn theo hướng tay mẹ chỉ
_Test nhanh_: Mẹ bế con 9 tháng, chỉ lên trần nhà “Con, chim kìa” và quay đầu nhìn theo.
_Trẻ thường_: Nhìn theo tay mẹ, rồi nhìn chim.
_Trẻ có nguy cơ_: trẻ không phản ứng hoặc không nhìn theo hướng tay mẹ chỉ. Với con, ngón tay mẹ không có nghĩa là “nhìn kia kìa”.
NHÓM 2: “CON SỐNG TRONG THẾ GIỚI RIÊNG” – HÀNH VI & SỞ THÍCH RẬP KHUÔN
1. Đáp ứng bất thường với âm thanh, mùi, vị
_Ví dụ_: Mẹ lách cách pha sữa, mở cửa, con không quay lại. Nhưng tiếng tủ lạnh chạy “è è”, con lập tức bò đến áp tai nghe. Tiếng máy xay sinh tố làm con gào khóc bịt tai, nhưng tiếng nước chảy trong nhà tắm con có thể nghe cả tiếng.
_Về ăn uống_: 11 tháng chỉ ăn cháo trắng. Lẫn 1 cọng hành là nhè, ói. Ngửi mùi cá là bịt mũi quay đi. Đây là “rối loạn xử lý giác quan”.
2. Hành vi lặp lại, tự kích thích
_Dấu hiệu_: 8 tháng con đã xoay tròn như compa. Ngồi là lắc lư thân người. Thích nhìn tay mình múa trước mặt 15 phút. Nhón gót khi vịn đứng. Nhìn đồ vật nghiêng đầu 45 độ.
_Vì sao mẹ lo_: “Cháu nó thích thế thôi”. Không. Trẻ thường cũng thử, nhưng 1-2 phút chán. Trẻ tự kỷ làm hàng giờ, gọi không dừng.
3. Chơi rập khuôn, không biết chơi giả vờ
_Trẻ 12 tháng thường_: Cầm điện thoại đồ chơi áp lên tai “a lô”, cầm lược chải đầu cho búp bê.
_Trẻ có nguy cơ_: Chỉ lật bánh xe ô tô nhìn nó quay. Xếp đồ vật thành hàng dài hoàn hảo. Tháo ra xếp lại 50 lần không chán. Không hiểu “giả vờ cho gấu ăn”.
4. Khó khăn trong bắt chước
_Test bé10 tháng_: Mẹ vỗ tay “hoan hô”, làm “bye bye”, chu môi “mi gió”.
_Trẻ thường_: Nhìn miệng mẹ và cố làm theo dù ngọng.
_Trẻ có nguy cơ_: Nhìn mẹ như người ngoài hành tinh. Không có nhu cầu copy. Vì thế dạy gì cũng khó. Con chỉ làm theo ý con.
NHÓM 3: “CON CHẬM NÓI VÀ MẤT DẦN KỸ NĂNG” – GIAO TIẾP & THOÁI LÙI
1. Chậm ngôn ngữ bất thường
_Mốc 12 tháng_: Trẻ thường nói được 1-2 từ đơn có nghĩa “ba, bà, măm”. Ít nhất phải bập bẹ “baba, mama” đa dạng.
_Trẻ có nguy cơ_: 12 tháng im thin thít. Hoặc chỉ phát ra âm vô nghĩa “a a, ê ê” cả ngày. Không có phụ âm “p, b, m”.
_Dấu hiệu nặng_: Nói nhại lời vô nghĩa, nói tiếng Tây, tiếng Tàu không ai hiểu.
2. Thoái lùi – Dấu hiệu báo động đỏ
Đây là 95% ca tự kỷ tại Khai Tâm có dấu hiệu thoái lùi. Con phát triển bình thường đến 15-18 tháng: biết bye, biết ạ, biết nói “bà”. Đột nhiên mất sạch.
_Một phụ huynh chia sẻ: “14 tháng nó gọi mẹ rõ lắm. 18 tháng sau trận sốt, nó im bặt, mắt không nhìn mẹ nữa, gọi không quay đầu, chỉ thích quay bánh xe. Em như chết đứng”.
_Kết luận_: Bất kỳ trẻ nào mất kỹ năng xã hội, ngôn ngữ đã có, đều phải khám ngay lập tức.
3. Rối loạn giấc ngủ & ăn uống nặng
Ngủ ngày cày đêm, 2-3h sáng dậy chơi 2 tiếng. Chỉ ăn cơm trắng với nước tương hoặc chỉ uống sữa, ăn một loại thức ăn nhất định, không ăn gì khác. Không phải bé bị“biếng ăn sinh lý”. Cả hai dấu hiệu này là do bé bị rối loạn giấc ngủ và rối loạn khướu giác.
VẬY CHA MẸ PHẢI LÀM GÌ NGAY BÂY GIỜ?
1. Đừng chờ “lớn nó hết”: “Thằng chú nó 3 tuổi mới nói” là câu nói giết chết cửa sổ vàng của con. Chờ là mất.
2. Làm test M-CHAT-R: Bộ câu hỏi sàng lọc tự kỷ cho trẻ 16-30 tháng. Dưới 16 tháng, dùng bảng theo dõi mốc vận động – xã hội. Google là ra.
3. Quay video 3 phút: Quay lúc mẹ gọi tên con, chơi ú òa, đưa đồ chơi. Video là bằng chứng quý giá nhất cho bác sĩ.
4. Đi khám đúng địa chỉ: Khoa Tâm bệnh Nhi, Trung tâm Tâm lý uy tín có chuyên gia đánh giá bằng công cụ M-CHAT, CARS, DSM-5. Đừng khám qua loa “thắng lưỡi”.
LỜI KẾT TỪ CHUYÊN GIA:
Có 2-3 dấu hiệu trên không có nghĩa con bạn tự kỷ. Nhưng có 2-3 dấu hiệu là ĐỦ để bạn phải đi khám.
Khám sớm không dán nhãn con. Khám sớm là mua bảo hiểm cho tương lai của con.
Nếu không phải tự kỷ, bạn về ngủ ngon. Nếu phải, con bạn được can thiệp từ 12 tháng thay vì 3 tuổi. 2 năm đó đáng giá cả cuộc đời.
Đừng sợ kết quả. Hãy sợ việc mình đã thấy mà nhắm mắt làm ngơ.
Khai Tam Parc có chương trình Đánh giá Phát triển Toàn diện cho trẻ 6-18 tháng. Cha mẹ cần tư vấn, liên hệ 091 4050 900 để đặt lịch với chuyên gia.
