11 DẤU HIỆU NHẬN BIẾT TRẺ ADHD: "SAO NÓ XEM TIVI CẢ TIẾNG ĐƯỢC MÀ HỌC 5 PHÚT KHÔNG XONG?"
_Tư vấn từ ThS. Tâm lý Trần Uyên – Chuyên gia 17 năm Can thiệp sớm tạiTrung tâm Khai Tâm_
Một phụ huynh chia sẻ: "Thưa cô, con em ở lớp không ngồi yên, cô giảng không nghe. Nhưng về nhà xem YouTube 2 tiếng không chớp mắt. Vậy có phải tăng động không cô?"
Đây là câu hỏi tôi nhận được mỗi tuần. Và câu trả lời là: *RẤT CÓ THỂ*. Vì ADHD không phải “không tập trung được”. Mà là “không điều khiển được sự tập trung”.
Não trẻ ADHD như chiếc đèn pin hết pin: Nó có thể sáng rực với thứ con thích – tivi, game, lego. Nhưng lại tắt ngúm với thứ con thấy chán – học bài, ngồi ăn, nghe giảng.
Dưới đây là 11 dấu hiệu cốt lõi kèm theo các tình huống thật mà Khai Tâm chúng tôi đã khám sàng lọc. Cha mẹ đọc xong sẽ biết có nên đưa con đi đánh giá hay không.
1. GIAO TIẾP MẮT KÉM – NHÌN MẸ CHƯA ĐƯỢC 3 GIÂY
Biểu hiện: Mắt con liếc ngang liếc dọc, đảo liên tục. Mẹ đang nói, con nhìn đồng hồ, nhìn ra cửa, nhìn tay mẹ. Kêu “Nhìn mẹ nè”, con nhìn được 1-2 giây rồi lại trôi đi.
Một phụ huynh chia sẻ: Bé Bắp 5 tuổi “Cô giáo mắng nó ‘nhìn cô giảng’. Em về tập cho nó nhìn em. Em cầm 2 tay giữ mặt nó, đếm 1, 2, 3 là nó giãy ra, mắt đảo như rang lạc. Em có cảm giác nó không thấy em”.
_Vì não của trẻ ADHD không lọc được kích thích. Mọi thứ xung quanh đều “kéo” mắt con đi.
2. KHÓ TẬP TRUNG VÀO NHIỆM VỤ CHÍNH – NHƯNG LẠI “SIÊU TẬP TRUNG” VỚI THỨ CON THÍCH
Một phụ huynh chia sẻ: ở lớp cô giáo đang dạy chữ A, con lại đếm cái quạt trần có mấy cánh. Mẹ giao tô màu 1 bông hoa, con tô 2 nét rồi đứng dậy đi lấy siêu nhân.
Một phụ huynh chia sẻ: Bài tập về nhà 5 dòng. Bé Tin 6 tuổi ngồi vào bàn. 5 phút sau: uốn éo, bẻ bút, hỏi “mẹ ơi mấy giờ rồi”, đi vệ sinh, xin uống nước. 2 tiếng trôi qua vẫn 5 dòng đó.
Nhưng đưa iPad, Tin chơi Minecraft 1 tiếng không nhúc nhích.
_Lý giải_: Tivi, game kích thích dopamine ồ ạt. Học bài thì không. Não của trẻ ADHD đói dopamine nên nó chỉ “bật” với thứ gây hứng thú mạnh.
3. BỨT RỨT NHƯ CÓ KIẾN CẮN – KHÔNG THỂ NGỒI YÊN KHI CẦN
Trẻ ADHD cảm thấy bứt rứt, khó chịu khi phải ngồi yên đặc biệt trong những ngữ cảnh đòi hỏi phải ngồi yên như vào bữa cơm, lễ nhà thờ, lớp học – những nơi buộc ngồi yên – là con khổ sở nhất. Vặn vẹo, đứng lên, ngồi xuống, đu ghế, chui gầm bàn.
Một phụ huynh chia sẻ: Đi ăn cưới, cả nhà dặn bé Coca 4 tuổi “ngồi ngoan”. 10 phút sau Coca bò xuống gầm bàn, chạy ra sân khấu, leo lên giật micro. Bố mẹ quê không dám ngẩng mặt.
Với trẻ thường, ngồi yên là mặc định. Với trẻ ADHD, ngồi yên tốn 100% năng lượng não. Giống bắt bạn nín thở 5 phút vậy.
4. TAY CHÂN KHÔNG BAO GIỜ RẢNH – TÁY MÁY LÀ BẢN NĂNG
Biểu hiện của trẻ ADHD: con ngồi học thì xoay bút, bẻ thước, xé giấy. Ngồi ăn thì gõ chén, rung đùi. Nói chuyện thì sờ tóc mẹ, giật cúc áo.
Một phụ huynh chia sẻ: cô giáo gửi clip: bé Voi 5 tuổi ngồi học, 2 tay không nghỉ. Lúc thì bứt giấy nháp thành 100 mảnh, lúc thì tháo tung cái bút ra lắp lại. Cô nói 10 câu, Voi không nghe câu nào vì bận “nghịch”.
5. PIN NĂNG LƯỢNG VĨNH CỬU – CHẠY TỪ SÁNG ĐẾN ĐÊM KHÔNG BIẾT MỆT
Biểu hiện của trẻ ADHD: Sáng 6h mở mắt là chạy. Trưa không ngủ. Tối 11h đêm vẫn leo trèo. Cha mẹ kiệt sức, con vẫn tỉnh như sáo.
Một phụ huynh Bà của bé Tít 3 tuổi than: “Nó đi công viên 3 tiếng, thằng khác về ngủ. Nó về nhà vẫn chạy quanh nhà 10 vòng, leo lên tủ lạnh. Bà 60 tuổi chạy theo nó mà muốn xỉu. Không hiểu nó lấy năng lượng ở đâu”.
6. MẤT KIÊN NHẪN CẤP ĐỘ MAX – CHỜ 10 GIÂY CŨNG LÀ CỰC HÌNH
Biểu hiện của trẻ ADHD: Xếp hàng mua kem là la làng. Mẹ nói “đợi mẹ 1 phút” là lăn ra đất. Lắp lego sai 1 miếng là đập luôn.
Một phụ huynh chia sẻ: Bé Bông 6 tuổi đi siêu thị bé thích xúc xích muốn lấy ăn ngay. Mẹ bảo đợi mẹ tính tiền xong mẹ cho ăn . Đến quầy tính tiền có 2 người. Bông hét: “Nhanh lên! Con không chờ được đòi ăn ngay!”, nằm vật ra sàn ăn vạ. Mẹ phải bỏ giỏ hàng đi về.
Vì não của trẻ ADHD không có khái niệm “trì hoãn phần thưởng”. Con muốn là phải có ngay.
7. “VUA PHÁ LUẬT” – CÀNG CẤM CÀNG LÀM
Biểu hiện của trẻ ADHD: ba mẹ dặn con vào nhà sách “không được chạy” thì con chạy khắp nơi. Bắt con lại con tìm mọi cách thoát ra uốn éo như một con lươn vậy. Ba mẹ dặn con vào nhà thờ “không được nói” thì con luyên thuyên suốt buổi thậm chí con còn hét to. Khi chơi chung ba mẹ dặn “đợi đến lượt” thì Con giật luôn.
Một phụ huynh chia sẻ: Sinh nhật bạn, cô giáo tổ chức trò chơi. Luật là “nghe nhạc dừng thì ngồi xuống”. Nhạc dừng, 9 bạn ngồi. Riêng bé Ken vẫn chạy, cười khanh khách, làm cả đám nhốn nháo. 3 lần như vậy, không ai cho Ken chơi nữa.
Hậu quả: Con bị dán nhãn “hư, lì, phá phách”, trong khi con không kìm được hành vi.
8. CẢM XÚC NHƯ QUẢ BOM – NỔ VÌ CHUYỆN CỎN CON
Biểu hiện của trẻ ADHD: Vui quá cũng hét, buồn giận là đánh bạn, ném đồ, tự cào cấu. Con chỉ cần 0 giây để chuyển từ cười sang khóc.
Một phụ huynh chia sẻ: Bé Đậu 7 tuổi đang tô màu. Bút hết mực. Bạn bình thường sẽ thay bút khác. Đậu gào lên, xé toạc bức tranh, ném hộp bút, đánh mẹ vì “sao mẹ mua bút dỏm”. Cơn bão kéo dài 20 phút.
Cha mẹ bé Đậu chia sẻ: “Nó giống trái bom, không biết nổ lúc nào. Cả nhà đi nhẹ nói khẽ”.
9. NÓI NHƯ RADIO NHIỄU SÓNG – NGHĨ MỘT ĐẰNG, NÓI MỘT NẺO
Biểu hiện của trẻ ADHD : trẻ ADHD có vốn từ ít, câu cụt lủn. Kể chuyện nhảy cóc: “Hôm qua... cái xe... bạn Tèo... xong rồi con chó... mẹ mua gà”. Hỏi 1 đằng trả lời 1 nẻo.
Một phụ huynh chia sẻ: ở lớp cô giáo hỏi bé Thỏ 5 tuổi: “Cuối tuần con đi đâu?”. Thỏ đáp: “Con thích siêu nhân. Hôm qua ba... cái cây... nóng quá. Đi công viên”.
Cô không hiểu. Thỏ cũng không hiểu sao cô không hiểu mình.
Hậu quả: Con bị điểm kém Văn, bị bạn chê “nói chuyện ngu”, dần dần con không muốn nói nữa.
10. TƯ DUY NHẢY CÓC – THIẾU LOGIC, KHÔNG THẤY NHÂN QUẢ
Biểu hiện của trẻ ADHD: con không hiểu được mệnh đề “Nếu... thì...”. Con không rút được kinh nghiệm cho mình. Hôm nay bỏng tay vì sờ ấm nước, mai lại sờ tiếp.
Một phụ huynh chia sẻ: Mẹ dặn bé Tép 6 tuổi: “Nếu con làm xong bài, mẹ cho xem tivi”. Tép đồng ý. 5 phút sau Tép bỏ bài, bật tivi. Mẹ tắt đi, Tép gào: “Sao mẹ không cho con xem!”. Con không kết nối được “vì con chưa làm bài nên không được xem”.
11. LÀM GÌ CŨNG “CẢ THÈM CHÓNG CHÁN”
“Cả them chóng chán” là hệ quả của 10 dấu hiệu trên. Não con thiếu dopamine nên nhanh chán, nhanh bỏ cuộc.
Một phụ huynh chia sẻ:con đòi mẹ mua đàn piano 10 triệu, học 3 buổi bỏ. Con đòi học bơi, xuống hồ 2 lần kêu lạnh. Con đòi mua bộ lego 2 triệu, lắp 15 phút rồi vứt xó.
Cha mẹ bất lực_: “Không biết nó thích gì. Mua gì cũng phí tiền”.
CHA MẸ CẦN LÀM GÌ NGAY?
1. Đừng vội mắng “Sao con hư thế”: Con không chọn bị ADHD. Não con đang khác biệt. Mắng chỉ làm con tự ti thêm.
2. Ghi nhật ký 1 tuần: Ghi lại 11 dấu hiệu trên, mỗi ngày con có bao nhiêu dấu hiệu, tần suất thế nào. Đây là dữ liệu vàng cho chuyên gia.
3. Quay video: Quay lúc con học, lúc con ăn, lúc con bùng nổ. Đừng quay lúc con ngoan. Sau đó cho con xem lại video giúp con nhìn thấy hình ảnh của chính bản thân mình “rất xấu xí” giúp con có động lực thay đổi
4. Đi đánh giá chuyên sâu: Khi con có những dấu hiệu của ADHD, ba mẹ nên cho con gặp bác sĩ Nhi hoặc chuyên gia tâm lý. Họ sẽ dùng bộ công cụ Vanderbilt, DSM-5 để chẩn đoán. Ba mẹ nên cho con chẩn đoán sớm trước 7 tuổi là tốt nhất.
ADHD không tự hết. Nhưng can thiệp đúng, con hoàn toàn có thể học đại học, đi làm, lập gia đình hạnh phúc.
ADHD không phải dấu chấm hết. Chẩn đoán chỉ là dấu hai chấm: Để bắt đầu một hành trình hiểu và thương con đúng cách.
Nếu con bạn có từ 6/11 dấu hiệu trên, diễn ra trên 6 tháng, ở 2 môi trường trở lên: ở nhà và trường học, hãy liên hệ ngay:
Trung tâm Can thiệp sớm Khai Tâm – Khai Tam Parc
Chuyên gia ThS. Tâm lý Trần Uyên – 091 4050 900
Địa chỉ: 38/31/5 Chế Lan Viên, P. Tây Thạnh, TP.HCM
_Vì phát hiện sớm 1 năm, con bạn đỡ khổ 10 năm._
