9 HẬU QUẢ CỦA ADHD: KHI BỘ NÃO CON NHƯ CHIẾC XE ĐUA KHÔNG CÓ PHANH
_Chia sẻ từ ThS. Tâm lý Trần Uyên – 17 năm đồng hành cùng trẻ đặc biệt, Khai Tam Parc_
ADHD – Rối loạn Tăng động Giảm Chú ý – không phải “con nghịch”, “con hư”, “không được dạy”. Đó là một rối loạn phát triển thần kinh. Não con thiếu chất dẫn truyền dopamine và norepinephrine. Hậu quả: Con như chiếc xe Ferrari gắn động cơ phản lực, nhưng lại hỏng phanh, hỏng vô lăng và không có bản đồ.
ADHD hiếm khi đi một mình. 70% trẻ ADHD kèm theo chậm nói, rối loạn ngôn ngữ, 30% kèm khó khăn học tập, 20% đi cùng rối loạn phổ tự kỷ. Không can thiệp, hậu quả không dừng ở điểm 4 Toán. Nó theo con đến năm 30 tuổi.
Dưới đây là 9 hậu quả tôi gặp mỗi ngày tại phòng khám. Đọc xong, nhiều cha mẹ sẽ thốt lên: “Trời ơi, y chang con mình”.
1. CON LÀ “THỎI NAM CHÂM HÚT TAI NẠN” – VÌ NÃO KHÔNG CÓ NÚT PAUSE
Cơ chế: Vỏ não trước trán của trẻ ADHD phanh không kịp. Thấy là làm. Không kịp nghĩ “nếu mình chạy ra đường thì sao”.
Một phụ huynh chia sẻ “Đi siêu thị nó thấy quầy đồ chơi là lao đi như tên bắn, không nhìn trước sau. 3 lần xém bị xe đẩy hàng tông. Đi công viên, nó trèo lên cầu tuột cao nhất rồi nhảy xuống đất luôn, không leo thang. Em tim rớt ra ngoài”.
_Bình thường_: Trẻ 4 tuổi thấy hồ nước sẽ dừng lại, chỉ trỏ.
_Trẻ ADHD_: Thấy hồ là chạy thẳng xuống, vì não chỉ xử lý “nước = vui”, không xử lý “sâu = nguy hiểm”.
2. HỌC GIỎI LÀ GIẤC MƠ XA – VÌ NÃO CON NHƯ TIVI NHIỄU 100 KÊNH
Cơ chế: Chú ý của con là “chú ý chọn lọc kém”. Cô giảng bài là kênh 1. Bạn ho là kênh 2. Ngoài cửa có chim là kênh 3. Não con bật cả 100 kênh cùng lúc, âm lượng như nhau.
Một phụ huynh chia sẻ: cô giáo lớp 1 của bé Sóc ghi sổ: “Sóc không chép bài. Cả tiết 35 phút con vẽ bậy, xoay bút, đứng lên ngồi xuống 20 lần. Giao bài 5 câu, 2 tiếng sau vẫn giấy trắng”.
Về nhà mẹ hỏi “Hôm nay học gì”, Sóc trả lời: “Bạn Tít có cái bút mới”.
_Hậu quả_: Lớp 2 Sóc không đọc trơn, không làm toán 2 chữ số. Không phải con dốt. Mà con chưa bao giờ “ngồi đủ lâu” để chữ vào đầu.
3. CON LÀ “KẺ PHÁ BĨNH BẤT ĐẮC DĨ” CỦA MỌI CUỘC VUI GIA ĐÌNH
Cơ chế: ADHD không có khái niệm “chờ”, “đến lượt”. Nhu cầu vận động của con cao gấp 3 trẻ thường. Bắt ngồi yên = tra tấn.
dụ
Một phụ huynh chia sẻ: Tết cả nhà sum họp. Yêu cầu bé Bin 5 tuổi “ngồi im ăn”. 5 phút sau Bin chui gầm bàn, 10 phút sau Bin lấy đũa gõ vào ly như đánh trống, 15 phút sau Bin chạy ra giật hoa mai, làm đổ cả bình. Ông nội quát, mẹ xấu hổ, tiệc tan.
_Sự thật đau lòng_: Không phải Bin muốn phá. Não Bin gào thét “Cho tao chạy đi!”. Bin không hư. Bin bất lực.
4. CON KHÔNG CÓ BẠN THÂN – VÌ KHÔNG BIẾT LUẬT CHƠI “NGẦM”
Cơ chế: Trẻ ADHD kém “nhận thức xã hội”. Con không đọc được nét mặt, không chờ đến lượt, hay chen ngang, hay dành đồ chơi.
Một phụ huynh chia sẻ: Bé Na 6 tuổi rất thích bạn. Thấy 2 bạn chơi búp bê, Na chạy vào giật luôn con búp bê “cho tớ chơi với”. 2 bạn khóc, cô phạt. 3 lần như vậy, cả lớp không ai chơi với Na. Na về mách mẹ “các bạn không cho con chơi”.
_Hậu quả_: Lâu dần con bị cô lập, tự ti, hoặc thành “trẻ bắt nạt” để gây chú ý.
5. NỘI QUY SINH RA LÀ ĐỂ... CON PHÁ – VÌ NÃO CON DỊ ỨNG VỚI QUY TẮC
Cơ chế: Vùng não kiểm soát ức chế của con yếu. Càng cấm, con càng làm. Không phải chống đối. Mà là không kìm được.
Một phụ huynh chia sẻ: Vào nhà sách, mẹ dặn “Chỉ xem không mua”. 30 giây sau bé Tôm 5 tuổi xé luôn bìa truyện. Cô thư viện mời ra ngoài.
Đi máy bay, tiếp viên nhắc “ngồi yên thắt dây an toàn”. Tôm tháo ra 4 lần, đá ghế trước, la hét vì “chán quá”.
_Hậu quả_: Cả nhà không dám cho con đi đâu. Con mất cơ hội học kỹ năng xã hội.
6. CON LÀ “QUẢ BOM NỔ CHẬM” – 0 GIÂY ĐỂ BÙNG NỔ
Cơ chế: Trẻ ADHD điều hòa cảm xúc kém. Vui quá cũng la. Buồn, giận, thất vọng là nổ tung ngay, không có vùng đệm.
Một phụ huynh chia sẻ: Bé Gấu 7 tuổi đang xếp lego. Lắp sai 1 miếng. Bình thường trẻ sẽ tháo ra lắp lại. Gấu hét lên, đập nát cả mô hình, ném đồ, lăn ra đất khóc 30 phút.
Xếp hàng mua kem phải chờ 2 phút. Gấu gào: “Con không chờ được!”, nằm vật ra đất ăn vạ giữa siêu thị.
_Cha mẹ cảm thấy_: “Nuôi con như nuôi bom. Không biết nó nổ lúc nào”.
7. CON NÓI NHƯ “RADIO HỎNG” – Ý MỘT ĐẰNG, LỜI MỘT NẺO
Cơ chế: ADHD ảnh hưởng “chức năng ngôn ngữ thực hành”. Con nghĩ nhanh hơn nói, nói không đầu đuôi, kể chuyện nhảy cóc.
Một phụ huynh chia sẻ: ở trường Cô hỏi: “Cuối tuần con làm gì?”. Bé Su 6 tuổi đáp: “Con... con đi... cái xe... ông... à hôm qua con chó nhà bà... mà siêu nhân đánh nhau... mẹ mua kem”.
Cô và bạn không ai hiểu. Su cũng không hiểu sao không ai hiểu mình.
_Hậu quả_: Con biết đáp án nhưng làm bài văn 2 điểm. Vì không sắp xếp được ý.
8. TÍNH KHÍ CON NHƯ THỜI TIẾT SÀI GÒN – SÁNG NẮNG CHIỀU MƯA
Cơ chế: Dopamine trong não con lên xuống thất thường. Dẫn đến hứng thú cũng thất thường.
Một phụ huynh chia sẻ: thứ 2 bé Đô đòi học đàn, khóc lóc mua đàn 5 triệu. Thứ 4 Đô tuyên bố “ghét đàn”, đòi học vẽ. Chủ nhật đòi học võ. 1 tháng sau cả 3 môn đều bỏ.
Mẹ mua bộ lego 1 triệu. Đô chơi 10 phút, tháo banh ra rồi không bao giờ đụng lại.
Cha mẹ kiệt sức_: “Không biết đường nào mà lần. Mua gì cũng phí”.
9. TƯƠNG LAI CỦA CON BỊ ĐÁNH CẮP – VÌ KHÔNG THỂ “ĐI ĐẾN CÙNG”
Đây là hậu quả cuối và đau nhất. Người thành công không phải người thông minh nhất. Mà là người kiên trì nhất với mục tiêu.
Một phụ huynh chia sẻ: Anh họ của một bé ADHD 25 tuổi, IQ 125, rất sáng dạ. Cấp 3 thi HSG tỉnh. Nhưng 4 năm đại học nợ 15 môn. Đi làm 2 tháng nghỉ 1 công ty vì “sếp nói nhiều quá”, “việc chán”. 30 tuổi vẫn đổi việc liên tục, không tiết kiệm được 1 triệu.
_Vì sao_: ADHD biểu hiện ở người lớn là không biết lập kế hoạch, không quản lý thời gian, không kiểm soát chi tiêu, bốc đồng, không hoàn thành dự án, khó tập trung, hay sao nhãng, tính khí thất thường. Họ có Ferrari trong đầu, nhưng không có bản đồ, không có phanh.
TIN VUI: ADHD CAN THIỆP ĐƯỢC. VÀ PHẢI CAN THIỆP CÀNG SỚM CÀNG TỐT
1. Can thiệp hành vi: Dạy con “phanh” bằng đồng hồ cát, bảng thưởng, quy tắc 5 ngón tay. Dạy con chờ đến lượt.
2. Huấn luyện phụ huynh: 80% thành công đến từ việc cha mẹ đổi cách tương tác. Khen đúng, phạt đúng, ra lệnh 1-bước.
3. Hỗ trợ tại trường: Cho con ngồi bàn đầu, bài tập chia nhỏ, cho con được “vận động 5 phút” giữa giờ.
ĐỪNG ĐỢI CON “LỚN NÓ HẾT”. ADHD không hết. Nó chỉ đổi dạng:
Từ bé chạy nhảy → lớn thành người lớn bốc đồng, nhảy việc, ly hôn, tai nạn giao thông, nghiện game, nghiện chất.
Nếu hôm nay bạn thấy con mình trong 3/9 điều trên, đừng dán nhãn “con hư”. Hãy cho con một cơ hội được đánh giá bài bản.
Khai Tam Parc có Gói Đánh giá & Can thiệp ADHD 1:1 với chuyên gia.
Can thiệp sớm 1 năm, tiết kiệm cho con 10 năm lạc lối.
