NHỮNG LỜI NÓ TIÊU CỰC CỦA CHA MẸ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CON CÁI NHƯ THẾ NÀO?
_Tác giả bài viết: ThS Tâm lý Trần Uyên – chuyên gia tham vấn và trị liệu tâm lý trẻ em và người lớn
1. Tuổi thơ là nền móng, lời nói là xi măng
Có một câu nói ám ảnh tôi suốt những năm làm tham vấn:
"Đứa trẻ hạnh phúc dùng tuổi thơ để ôm ấp cuộc đời. Đứa trẻ bất hạnh dùng cả cuộc đời để chữa lành tuổi thơ".
Tuổi thơ không phải 18 năm. Nó chỉ gói gọn trong 6 năm đầu đời, khi não bộ đứa trẻ như miếng bọt biển, thấm tất cả. Mà "tất cả" ở đây, đau lòng thay, lại bao gồm cả những lời cay nghiệt ta lỡ thốt ra lúc mệt, lúc giận, lúc bất lực của cha mẹ và người lớn.
Cha mẹ là "Chúa" của con trong 7 năm đầu. Lời cha mẹ nói chính là "kinh thánh". Con chưa có bộ lọc. Con chưa biết phản biện. Con tin tuyệt đối.
2. Thí nghiệm hũ cơm: Khi vật vô tri còn biết đau
Nhật Bản từng làm một thí nghiệm gây chấn động. Cho cơm trắng vào 3 hũ thủy tinh, đặt cùng một chỗ, cùng nhiệt độ, cùng độ ẩm.
-Hũ 1: Mỗi ngày nghe chửi: "Mày là đồ bỏ đi. Tao ghét mày. Mày vô tích sự. Biến đi".
- Hũ 2: Mỗi ngày nghe cảm ơn: "Nhờ có mày tao no bụng. Mày ngon lắm. Tao thương mày".
- Hũ 3: Bị bỏ mặc. Không nói gì. Không ngó ngàng.
Kết quả sau 7 ngày:
Hũ 1: Mốc đen, bốc mùi hôi thối, vữa nát.
Hũ 2: Lên men vàng, mùi rượu gạo thơm dịu.
Hũ 3: Mốc xanh, nhớt, còn tệ hơn hũ bị chửi.
Thí nghiệm được lặp lại với cây xanh, với nước, đều có kết quả tương tự. Điều đó cho thấy vật vô tri còn phản ứng với năng lượng của lời nói. Vậy một đứa trẻ có trái tim, có não bộ đang phát triển thì sẽ tổn thương đến mức nào?
Bài học rút ra: Bị chửi đã đau. Nhưng bị bỏ mặc, bị coi như không tồn tại, còn đau hơn. Im lặng không phải là vàng. Im lặng là con dao lạnh.
3. Những "con dao ngôn từ" cha mẹ hay dùng mà không biết
Đây không phải lý thuyết. Đây là những câu tôi nghe từ chính các thân chủ 8 tuổi, 15 tuổi, 30 tuổi kể lại trong nước mắt:
Nhóm 1: Phủ nhận sự tồn tại
"Tao thà đẻ quả trứng còn hơn đẻ ra mày"
"Giá như đừng sinh mày ra thì đời tao đỡ khổ"
"Mày không phải con tao"
→Đứa trẻ học được: Mình không nên có mặt trên đời. Mình là sai lầm.
Một thân chủ của tôi bé N, 6 tuổi: Bé N vào tham vấn vì đêm nào cũng tè dầm. Mẹ bé hay mắng "Mày ăn hại, nuôi tốn cơm". Trong lúc chơi trị liệu, bé vẽ cả nhà, nhưng không vẽ mình. Hỏi "Con đâu?", bé nói "Con không có. Mẹ nói con không nên được sinh ra".
Nhóm 2: Dán nhãn nhân cách
"Đồ vô tích sự"
"Phá như quỷ"
"Lì như trâu, ngu như bò"
"Mày chỉ giỏi ăn với phá"
→ Đứa trẻ học được: Mình = Vô tích sự. Dù cố gắng bao nhiêu, mình vẫn là "đồ bỏ".
Một thân chủ của tôi em T., 16 tuổi, học lực giỏi nhưng luôn tự rạch tay. Em nói: "Mỗi lần em được điểm 9, mẹ em bảo 'sao không được 10, ngu thế'. Nên em nghĩ tay em cũng vô tích sự, rạch cho nó đau".
Nhóm 3: Đe dọa đuổi bỏ, rút lại tình yêu
"Cút đi cho khuất mắt tao"
"Tao không cần mày nữa"
"Cái nhà này không chứa mày"
"Tao đánh chết mày giờ"
→ Đứa trẻ học được: Tình yêu của ba mẹ có điều kiện. Ngoan thì thương. Hư = bị bỏ. Nhà không còn là nơi an toàn.
Một thân chủ của tôi Bé K., 4 tuổi, sau mỗi lần bị mẹ dọa "mẹ cho chú công an bắt đi", bé ôm chặt chân mẹ ngủ, nửa đêm giật mình khóc thét "Mẹ đừng cho con đi". Lớn lên, bé bị rối loạn lo âu chia ly.
4. Vì sao lời nói của cha mẹ lại có "ma lực" như vậy?
Nghiên cứu Đại học Oxford chỉ ra: Từ 2-7 tuổi, vùng não phụ trách tư duy phản biện của trẻ chưa phát triển. Trẻ không phân biệt được đâu là lời nói lúc giận, đâu là sự thật.
Bạn nói đùa: "Không dọn đồ chơi, chuột tha mất". Sau này mất đồ chơi, con khóc: "Tại con chuột tha rồi".
Vậy khi bạn mắng: "Mày là đồ bỏ đi", con cũng tin đó là sự thật về bản thân mình.
Cơ chế tâm lý: Lời nói tiêu cực lặp đi lặp lại sẽ "khắc" vào tiềm thức, tạo thành "tiếng nói nội tâm". Sau này lớn lên, dù không còn ai mắng, đứa trẻ ấy vẫn tự mắng mình: "Mình vô dụng thật. Mình không xứng đáng được yêu".
Đó là lý do nhiều người lớn 30, 40 tuổi, thành đạt, vẫn sống với cảm giác "mình là kẻ thất bại". Vì 3 tuổi đã bị mẹ nói "Mày làm gì cũng hỏng".
5. So sánh: Một trận đòn và một câu nói, cái nào đau hơn?
Tôi từng hỏi 200 thân chủ: "Điều gì làm bạn tổn thương nhất thời thơ ấu?".
87% không kể về đòn roi. Họ kể về câu nói.
Vì đòn roi đau ở da thịt. Vài hôm là hết. Nhưng câu nói đau ở nhân dạng. Nó định nghĩa "tôi là ai". Và có thể mất cả đời để xóa.
Một thân chủ của tôi, anh H., 35 tuổi, giám đốc. Nhỏ bị ba đánh rất nhiều nhưng anh nói: "Đòn roi em quên rồi. Nhưng năm em 10 tuổi, ba nói 'Mày sau này chỉ có đi hốt rác'. 25 năm qua, mỗi lần ký hợp đồng tiền tỷ, em vẫn nghe câu đó trong đầu".
6. Vậy cha mẹ phải làm sao? Cấm giận, cấm mắng à?
Không. Làm cha mẹ không phải làm thánh. Ai cũng có lúc mệt, lúc kiệt sức, lúc bất lực. Con làm đổ ly sữa lên laptop bạn vừa thức 3 đêm làm xong, ai mà không nổi điên?
Vấn đề không phải là CÓ giận. Mà là giận rồi, ta DÙNG gì để dạy con.
Thay vì: "Mày phá như quỷ. Tao đẻ mày ra làm gì không biết"
Hãy thử: "Mẹ rất giận vì con làm đổ sữa. Laptop là đồ mẹ làm việc. Bây giờ hai mẹ con mình cùng lau. Lần sau con cẩn thận hơn nhé".
Công thức 3 bước khi nóng giận:
1. Dừng: Hít 3 hơi. Ra khỏi chỗ đó 1 phút nếu cần. Cơn giận chỉ cao trào 90 giây.
2. Tách hành vi và con người: "Việc con làm là sai" ≠ "Con là đứa bỏ đi". Hãy mắng hành vi: "Vứt đồ lung tung là sai". Đừng mắng con người: "Mày là đồ ở dơ".
3. Sửa chữa + Kết nối lại: Sau khi mắng, phải "vá" lại. Ôm con: "Mẹ mắng vì mẹ lo, mẹ thương con. Nhưng mẹ xin lỗi vì đã nói to. Con là con của mẹ, mẹ luôn thương con".
7. Lời kết: Bạn muốn con nhớ gì về bạn sau 20 năm nữa?
20 năm nữa, con bạn sẽ không nhớ bạn mua cho nó chiếc iPad đời mới nhất.
Không nhớ bạn cho nó học trường quốc tế bao nhiêu tiền.
Nhưng con sẽ nhớ như in cái ngày bạn nói: "Vì mày mà đời tao khổ".
Hoặc con sẽ nhớ cái ngày bạn ôm nó và nói: "Dù con có làm sai gì, nhà luôn là nơi chờ con về".
Lời nói là miễn phí. Nhưng nó có thể là món quà đắt nhất, hoặc món nợ lớn nhất bạn để lại cho con.
Hũ cơm bị chửi thì mốc đen. Hũ cơm được cảm ơn thì lên men thơm.
Con bạn cũng vậy.
Bạn muốn con mình "mốc đen" hay "lên men" thành người tử tế?
Hôm nay, trước khi mắng con, hãy dừng 3 giây. Tự hỏi: "Câu này 20 năm sau, con mình có còn đau không?".
Nếu có, làm ơn, nuốt nó xuống. Và chọn một câu khác.
Vì làm cha mẹ, cuối cùng không phải để thắng con. Mà để giữ con.
Giữ cả đời.
