Chuyên mục: lá thư tư vấn
HIỂU VỀ RỐI LOẠN ÁM ẢNH CƯỠNG CHẾ GÂY HẠI (HARM OCD): TRIỆU CHỨNG, NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU TRỊ
Tư vấn từ Th.s tâm lý Trần Uyên_chuyên gia stress, trầm cảm, rối loạn lo âu tại Khai Tam Parc
Một bạn trẻ chia sẻ trong group vượt qua trầm cảm như sau:
“Chào các bạn
Mình là con gái, độ tuổi 32, mình muốn tâm sự chút và nhờ các bạn tư vấn giúp mình về những băn khoăn của mình đang gặp phải.
Chuyện là thỉnh thoảng mình hay có những suy nghĩ là mình muốn làm đau người khác, ví dụ như mẹ mình, bố mình bằng dao, như đâm bố, đâm mẹ, rồi có những hình ảnh bạo lực. Gần đây, mình gặp trẻ con, 1 bé trai 6 tuổi, mình cũng nghĩ ngay tới cảnh mình đập đầu đứa trẻ con đó vào cánh cửa bếp, đầu đứa bé bị đập mạnh vào giữa cánh cửa. Rồi thỉnh thoảng là cảnh mình làm đau 1 cô bé đồng nghiệp, người hay bắt nạt mình khi đi làm, và cô đó phải van xin mình. Trước đây mình cũng thỉnh thoảng có những suy nghĩ và thấy cảnh bạo lực đó với 1 số người. Toàn những người rất yêu thương mình, và họ ko làm j tổn hại mình cả.
Thật sự mình thấy rất sợ. Mình thấy khá lo, ko biết bản thân có đang bị làm sao ko. 😞 dù hiện tại mình nhận thức rõ những suy nghĩ này của mình là xấu. Thực tế, bên ngoài mình cực hiền lành, đôi khi mình thấy nhu nhược, mình đã burnout 2 năm nay trong công việc, bởi liên tục bị bắt nạt, nhưng mình ko dám nói ra, hay phản kháng nhiều, khi nào ko chịu dc mình mới báo cáo sếp, cơ bản sếp cũng ko giải quyết triệt để. Và vì ko thể chịu dc nữa, nên mình đã xin nghỉ việc để thay đổi môi trường, mình bị ám ảnh bị bắt nạt tới mức đi ngủ cũng mơ về người bắt nạt mình, làm tổn thương mình, mình còn thấy sợ họ. Bình thường mình còn ko to tiếng với ai, ko mắng dc ai, ko chửi dc ai, nói chung mọi ng bảo mình hiền và lành quá. Mình ko muốn làm tổn thương người khác, hay cả khi mình góp ý về khuyết điểm ai đó, mình cũng chọn cách nhẹ nhất để họ ko thấy xấu hổ. Đôi khi, khi bị bắt nạt trong cuộc sống, nhất là trong công việc, mình chỉ biết khóc thôi. Mình thấy rất tự ti, và mình hay tự hỏi là làm sao để mình ghê gớm hơn.
Quay trở lại những suy nghĩ bạo lực kia, thì trước thỉnh thoảng mình nghĩ về bạo lực, nhưng mình sẽ cố gắng làm việc j khác bận bịu, để bản thân quên đi, và phần người trong con người mình trỗi dậy, thì suy nghĩ đó sẽ qua. Tuy nhiên gần đây, suy nghĩ này tới nhiều quá, nên mình rất sợ tới 1 ngày nó bộc phát thành hành động thật, mình ko kiểm soát dc lắm. Mình cũng nghĩ hay do mình đang bị 1 chứng bệnh tâm lý gì đó, nên mình đang tìm cách thoát ra. Mấy điều này nghe thật ghê rợn, nên mình cũng ko dám tâm sự với ai. Mình thấy phần người trong mình vẫn còn nhận thức để khống chế phần con. Hay mình có bị điên ko nhỉ ? 😞. Mình ko hay xem phim hành động đâu.
Có gì mong nhận được sự chia sẻ từ các bạn, mong các bạn cmt nhẹ nhàng, lịch sự, giúp mình.
Cảm ơn các bạn”
Và sau đây là chia sẻ của Th.s tâm lý Trần Uyên dành cho bạn:
Chào em,
Cảm ơn em đã đủ can đảm viết ra những điều này. Viết được câu “mình thấy sợ chính mình” là điều rất khó. Nhưng chính sự sợ hãi đó lại là bằng chứng rõ nhất: em không muốn làm hại ai cả.
Tôi sẽ phân tích case của em dưới góc độ hơi lâm sàng một chút, để em hiểu: Em không điên, em không xấu, và em không đơn độc.
1. Điều em đang trải qua gọi là “Suy nghĩ xâm nhập bạo lực” – một dạng của OCD
Trong tâm lý học, đây là *Intrusive Thoughts* – suy nghĩ xâm nhập. Nó xuất hiện đột ngột, trái ngược với con người thật của em, và khiến em kinh hoàng.
Điểm mấu chốt để phân biệt:
- Người có ý định bạo lực thật sự: Họ lên kế hoạch, thấy phấn khích, không thấy ghê tởm. Họ muốn làm.
- Em: Em thấy ghê tởm chính mình, em sợ, em tìm cách thoát. Em là người hiền đến mức không dám to tiếng với ai.
Giống như việc em thấy một con rắn ở trong phòng. Người muốn giết rắn sẽ bình tĩnh cầm gậy. Còn em thì hét lên, chạy ra ngoài, và ghét chính hình ảnh con rắn trong đầu mình. Em thấy sự khác biệt chưa?
Một thân chủ của tôi là Chị Linh 30 tuổi, mẹ của 1 bé 2 tuổi, đến gặp chuyên gia vì chị hay có hình ảnh “mình ném con xuống cầu thang”. Chị khóc: “Em yêu con em nhất đời, sao em lại nghĩ vậy? Em có phải ác quỷ không?”.
Sau 3 buổi đánh giá, chị được chẩn đoán: OCD dạng Harm OCD. Những hình ảnh đó không phải mong muốn. Đó là não chị đang “kiểm tra” xem “mình có phải người mẹ xấu không”. Càng sợ, não càng chiếu hình ảnh đó nhiều hơn.
Em cũng vậy. Em hiền, em bị bắt nạt, em kìm nén 2 năm. Não em đang tích tụ sự tức giận nhưng không có chỗ xả. Nên nó tạo ra những hình ảnh cực đoan để “thử” em: “Mày có mất kiểm soát không?”.
2. Tại sao não em lại tạo ra những hình ảnh đó?
Có 3 lý do:
a. Em đang kìm nén quá lâu
Em nói: “Bị bắt nạt 2 năm, không dám phản kháng, chỉ biết khóc”.
Giận dữ là cảm xúc bình thường. Khi em không cho phép mình tức giận, não sẽ biến nó thành hình ảnh bạo lực trong đầu để giải phóng áp lực.
Giống như nồi áp suất không mở van, nó sẽ xì hơi ở chỗ khác.
b. Em là người có trách nhiệm cao và lo lắng cao
Người OCD thường là người rất hiền, rất có đạo đức. Họ sợ nhất việc làm tổn thương người khác.
Nên não họ mới tạo ra đúng những hình ảnh “tồi tệ nhất” để kiểm tra: “Nếu tao nghĩ đến việc đâm mẹ, liệu tao có phải con bất hiếu không?”.
Càng yêu mẹ, hình ảnh đó càng xuất hiện nhiều. Nghe ngược đời, nhưng đó là cơ chế.
c. Em đang burn out + mất ngủ + căng thẳng kéo dài
2 năm burn out làm vỏ não trước trán – vùng kiểm soát suy nghĩ – bị quá tải. Lúc đó não sẽ “lỗi phần mềm”, tự động chiếu ra những hình ảnh hỗn loạn.
Em nói em mơ thấy người bắt nạt ngay cả khi ngủ. Đó là dấu hiệu não em chưa được nghỉ ngơi.
3. Em có bị điên không? Em có mất kiểm soát không?
Câu trả lời là Không.
Dấu hiệu của người mất kiểm soát là: họ không sợ suy nghĩ đó, họ làm theo, họ không thấy có vấn đề.
Em thì ngược lại: em sợ, em thấy ghê tởm, em tìm cách kiềm chế, em lên đây hỏi.
Đây là bằng chứng cho thấy “phần người” trong em vẫn đang kiểm soát “phần con”.
Câu em nói: “Mình thấy phần người trong mình vẫn còn nhận thức để khống chế phần con” – chính câu đó là câu trả lời.
4. Vậy làm sao để thoát ra?
Em không cần “đánh nhau” với suy nghĩ. Càng đánh, nó càng mạnh. Em cần thay đổi mối quan hệ với nó.
Bước 1: Ngừng coi nó là “mình”
Khi hình ảnh “đập đầu bé trai” xuất hiện, hãy nói:
“À, đây là suy nghĩ OCD. Nó không phải tôi. Nó chỉ là rác não”.
Gọi tên nó giúp em lùi lại 1 bước. Em không còn là “kẻ giết người”, em là “người có suy nghĩ giết người”.
Bước 2: Ngừng làm “nghi thức” để xua nó đi
Em nói: “Mình cố gắng làm việc khác bận bịu để quên đi”. Đó là nghi thức.
Vấn đề là: mỗi lần em làm vậy, não học được “À, suy nghĩ này nguy hiểm, phải đuổi nó đi”. Và lần sau nó quay lại mạnh hơn.
Hãy thử: Khi hình ảnh đến, đừng đuổi. Hãy nói: “Ừ, mày đến à. Tao biết mày rồi. Tao sẽ không làm theo mày”. Để nó ở đó 30 giây rồi quay lại việc đang làm.
Bước 3: Học cách tức giận lành mạnh
Em bị bắt nạt 2 năm mà không dám nói. Sự tức giận đó không biến mất. Nó đi vào trong đầu em.
Em cần học cách nói “Không” an toàn: nói với sếp, viết nhật ký, tập boxing, hoặc nói với nhà tâm lý.
Khi em cho phép mình tức giận 1 cách có kiểm soát, não sẽ ngừng tạo ra hình ảnh bạo lực cực đoan.
Bước 4: Gặp chuyên gia càng sớm càng tốt
Những gì em mô tả phù hợp với *OCD dạng Harm OCD*. Điều trị chuẩn vàng là *ERP – Exposure and Response Prevention* kết hợp CBT.
Liệu pháp này không đáng sợ. Nó giúp em tập đối diện với suy nghĩ mà không làm gì cả, để não học lại: “À, suy nghĩ này vô hại”.
5. Lời nhắn gửi đến từ chuyên gia
Em 32 tuổi, em hiền đến mức bị bắt nạt 2 năm vẫn không dám to tiếng. Em là người chọn cách nói nhẹ nhất để người khác không xấu hổ.
Một người như vậy, mà lại sợ chính mình sẽ cầm dao đâm mẹ.
Em thấy sự mâu thuẫn đó không? Nó cho thấy: Em không phải người bạo lực. Em là người đang quá đau và quá mệt.
Những hình ảnh đó không phải em. Đó là tiếng kêu cứu của một người đã kìm nén quá lâu.
Em không điên. Em đang kiệt sức. Và kiệt sức thì não sẽ nói những điều điên rồ.
Điều em cần làm trong 7 ngày tới:
1. Đặt lịch hẹn với bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng. Nói đúng những gì em viết ở đây.
2. Viết ra nhật ký: Mỗi lần suy nghĩ đến, ghi lại: “Lúc mấy giờ, em đang làm gì, em cảm thấy gì trước đó”. Em sẽ thấy quy luật.
3. Nói với 1 người em tin: “Em có suy nghĩ đáng sợ, nhưng em không muốn làm hại ai. Em cần ai đó nghe em, không phán xét”.
Em không đơn độc. Hàng ngàn người hiền lành như em cũng từng trải qua điều này. Và họ đã ổn lại.
