Tham vấn tâm lý

Tuổi teen đang tách khỏi cha mẹ để tìm bản ngã. “Ghét” không phải ghét con người mẹ. Ghét là “Mẹ kiểm soát con quá, mẹ không hiểu con”. Con đang nói: “Mẹ hãy yêu con như một người lớn”. Câu “con ghét tôi” là câu làm một người mẹ/người cha đứng hình nhất. Vì nó chạm thẳng vào nỗi sợ: “Tôi đã thất bại với đứa con mình yêu nhất”. Nhưng ở tuổi 15, “ghét” hiếm khi là ghét con người bạn. Nó là ghét vai trò, ghét cảm giác, ghét chính sự thay đổi đang xảy ra trong não con bạn. Tôi sẽ phân tích 3 lớp tâm lý đang diễn ra ở tâm lý của tuổi teen để cha mẹ hiểu con hơn.

Dưới góc nhìn của một chuyên gia tâm lý, tôi nói một cách thẳng thắn với bạn rằng: Bạn sẽ không thắng được mọi suy nghĩ. Và bạn cũng không cần phải  thắng. Theo các nhà tâm lý học, não của một người khỏe mạnh mỗi ngày tạo ra 50.000 suy nghĩ. Điều này có nghĩa là 90% là rác. Cố gắng tranh cãi với từng cái suy nghĩ giống như bạn lao vào đấm nhau với từng bóng ma trong phòng tối. Bạn sẽ kiệt sức trước khi trời sáng. Điều bạn cần học là *kỹ năng “không nghe máy”*. 1. Suy nghĩ không phải là sự thật. Nó chỉ là một cuộc gọi đến Hãy tưởng tượng suy nghĩ lo âu như một cuộc gọi rác lúc 2h sáng.  Số lạ gọi đến: “Alo, mày sẽ bị đuổi việc tuần sau đó. Không tin thì xem đi, sếp nhìn mày lạ lắm”.  Người bình thường: Bấm tắt. Ngủ tiếp.  Người lo âu: “Alo? Thật hả? Sao lại thế? Làm sao bây giờ?”. Và thế là cả đêm thức nói chuyện với cuộc gọi rác. Một thân chủ của tôi là chị Mai 30 tuổi, nhân viên marketing. Sếp nói “Cuộc họp dời lại”. Não chị lập tức gọi đến: “Dời lại vì bài của mày dở. Tuần sau mày bị cắt dự án. Mày sẽ thất nghiệp”.  Chị biết nghe vô lý. Nhưng chị vẫn trả lời cuộc gọi: mở laptop check lại slide 4 lần lúc 11h đêm, nhắn hỏi đồng nghiệp “mày thấy sếp có giận tao không?”.  Kết quả: 3h sáng chị vẫn thức, tim đập nhanh, ngày mai đi làm trong trạng thái kiệt quệ. Vấn đề không phải sếp dời lịch. Vấn đề là chị _nghe máy_ và _đối thoại_ với suy nghĩ. Trong Kinh thánh có câu nói dẫn chứng rất đúng với cơ chế này:  _“Chớ tin cậy nơi bạn hữu của mình, đừng tin kẻ lân cận mình và chớ nói chuyện cùng người đàn bà ngủ trong lòng mình”_. Ở đây, “bạn hữu, lân cận, người đàn bà trong lòng” không phải người ngoài, không phải là bạn bè, người thân, hay bạn đời của mình. Mà đó chính là suy nghĩ của bạn. Suy nghĩ của bạn thân thiết với bạn đến mức bạn tưởng nó là mình. Nhưng nó chỉ cho bạn thấy 1 mặt. Mặt còn lại – sự thật – nó giấu đi. Giống ví dụ người lên kế hoạch cướp tiệm vàng:  Suy nghĩ vẽ ra kế hoạch hoàn mỹ: “Mình sẽ đột nhập vào nhà này lúc 2h sáng khi chủ nhà ngủ say, đeo khẩu trang, không camera. Làm như vậy mình sẽ không bị bắt”. Nhưng sự thật là cảnh mình bị bắt thì suy nghĩ không vẽ.   Nếu não thấy trước 100% bị bắt, không ai dám làm. Nhưng suy nghĩ chỉ chiếu cho bạn cái cảnh bạn muốn thấy. Nó là kẻ kể chuyện thiên vị.

Tin ca sĩ Tuấn Ngọc ly hôn sau 30 năm gắn bó khiến nhiều người chao đảo: “Yêu nhau, đẹp đôi, đồng điệu, tri kỷ… còn không giữ được, thì ai giữ được?” Nhưng với tôi, một chuyên gia trị liệu hôn nhân, 30 năm không phải thất bại. 30 năm là một phòng thí nghiệm vĩ đại về tâm lý con người. Và nó phơi bày 3 góc khuất mà 90% cặp đôi đang né tránh: GÓC KHUẤT 1: “HỢP NHAU” LÀ LỜI NÓI DỐI NGỌT NGÀO NHẤT CỦA TÌNH YÊU Khi yêu, não tiết dopamine, oxytocin. Chúng ta bị “mù tạm thời”. Ta chỉ thấy điểm chung: cùng mê nhạc, cùng đẹp, cùng nổi tiếng. Ta tưởng đó là “hợp”. Kết hôn rồi, dopamine rút đi. Ta mới nhìn thấy sự thật trần trụi: Hai người là hai hệ điều hành khác nhau. Một than chủ của tôi, chị Lan – 35 tuổi, kế toán, theo chủ nghĩa hoàn hảo_: Khăn lau phải gấp 4 góc. Đánh răng xong phải lau bồn khô.  _Anh Minh – chồng chị, làm IT_: Về nhà là vứt tất 1 nơi, cốc cafe 1 nơi. Anh thấy “nhà là để thoải mái”. Ngày yêu, chị thấy anh “phóng khoáng, tự do”. Anh thấy chị “ngăn nắp, chu đáo”. Cưới 5 năm, chị gào lên: “Anh bê bối, vô trách nhiệm”. Anh phản đòn: “Cô xét nét, kiểm soát, ở với cô ngạt thở”. Sự thật tâm lý: Thượng đế không gửi cho bạn một “bản sao”. Ngài gửi cho bạn một “bản đối lập” để bạn soi gương. Người luộm thuộm đến để dạy người sạch sẽ bài học về buông bỏ kiểm soát. Người vô tâm đến để dạy người hay tủi thân bài học về nói ra nhu cầu thay vì mong người khác tự hiểu. Không có ai sinh ra đã hợp nhau. Chỉ có hai người chấp nhận “gọt giũa” vì nhau. GÓC KHUẤT 2: KHỦNG HOẢNG KHÔNG ĐẾN TỪ “HẾT YÊU” – MÀ ĐẾN TỪ “HẾT CHỊU TRƯỞNG THÀNH” Ly hôn hiếm khi xảy ra vì ngoại tình. Nó xảy ra vì một người dừng lại, còn một người vẫn muốn đi tiếp.

Người ta hay nhầm trưởng thành là thêm vào: thêm tuổi, thêm tiền, thêm chức vụ, thêm mối quan hệ. Nhưng càng đi qua giông bão, mới hiểu: Trưởng thành thật sự là quá trình buông bỏ thực sự. Buông cái tôi ồn ào. Buông nhu cầu phải đúng. Buông sự cố chấp muốn mọi thứ theo ý mình. Buông cả những cảm xúc tiêu cực mình ôm như báu vật.

Có một câu nói rất hay như thế này “ Đứa trẻ hạnh phúc dùng tuổi thơ để ôm ấp cuộc đời. Đứa trẻ bất hạnh sẽ dùng cả cuộc đời để chữa lành tuổi thơ”. Điều này cho thấy những điều cha mẹ dạy, cha mẹ làm, cha mẹ nói với con trẻ có ý nghĩa vô cùng lớn lao và ảnh hưởng đến cả cuộc đời của con Một thí nghiệm của Nhật Bản về sức mạnh của lời nói đối với 03 hũ cơm cũng cho thấy lời nói của chúng ta có sức mạnh chữa lành nhưng cũng mang tính sát thương rất cao.

Chị à, đọc xong tin nhắn của chị tôi ngồi im 2 phút. Vì tôi thấy cả một người phụ nữ đang cố gắng “ngoan”, “lễ phép”, “hiểu chuyện” đến mức tự bóp nghẹt chính mình. Chị không “bị thần kinh”. Chị đang có phản ứng tâm lý rất bình thường của một người bị xâm phạm ranh giới. Chị hãy cùng tôi bóc tách những khía cạnh tâm lý bên trong mình nhé 1. Cảm giác của chị có tên “xâm phạm nhà về mặt tâm lý” Nhà không chỉ là 4 bức tường. Nhà là “vùng lãnh thổ tâm lý” – nơi chị được quyền thở, được quyền xấu, được quyền kiểm soát tối thiểu. Khi chồng tự tiện đón bố mẹ xuống ở mà không hỏi, não chị ghi nhận 1 tín hiệu: “Mình không quan trọng. Tiếng nói của mình không có giá trị. Mình không an toàn ngay trong nhà mình.” Nó giống như có người tự ý bước vào phòng ngủ của chị, mở tủ đồ ra xem, rồi bảo “tôi giúp chị sắp xếp lại cho gọn”. Dù họ có ý tốt, chị vẫn thấy bị lột trần. Vậy nên cảm giác lo âu, khó chịu, mất bình tĩnh, nghĩ lung tung, tự đối thoại một mình… không phải bệnh. Đó là hệ thần kinh giao cảm đang gào lên: “Báo động! Ranh giới bị xâm phạm!” Chị thấy cứ thấy bố mẹ chồng là “như bị thần kinh” ư? Vì não chị đang ở chế độ chiến đấu – bỏ chạy – đóng băng. Mỗi lần gặp ông bà, cơ thể chị tiết cortisol. Lâu ngày thành rối loạn lo âu. 2. Vì sao chị càng nhẫn nhịn bản thân càng tổn thương nặng hơn? Chị đang làm điều mà 90% phụ nữ Việt làm: “Nén lại để giữ hòa khí”. Chị lễ phép tối thiểu, không phản ứng mạnh, tự nhủ “ông bà cũng giúp chồng”. Nhưng cảm xúc không bị nén. Nó đi xuống dưới da, biến thành: - Mất ngủ, chán ăn, lợi dụng việc không đói để giảm cân → đây là cách kiểm soát duy nhất còn lại của chị. - Tưởng tượng đối thoại 1 mình → não đang luyện tập để “trả đũa” những điều chị không dám nói ngoài đời. - Thu mình lại → tự cô lập để đỡ đau.

1. Tuổi thơ là nền móng, lời nói là xi măng Có một câu nói ám ảnh tôi suốt những năm làm tham vấn:   "Đứa trẻ hạnh phúc dùng tuổi thơ để ôm ấp cuộc đời. Đứa trẻ bất hạnh dùng cả cuộc đời để chữa lành tuổi thơ". Tuổi thơ không phải 18 năm. Nó chỉ gói gọn trong 6 năm đầu đời, khi não bộ đứa trẻ như miếng bọt biển, thấm tất cả. Mà "tất cả" ở đây, đau lòng thay, lại bao gồm cả những lời cay nghiệt ta lỡ thốt ra lúc mệt, lúc giận, lúc bất lực của cha mẹ và người lớn. Cha mẹ là "Chúa" của con trong 7 năm đầu. Lời cha mẹ nói chính là "kinh thánh". Con chưa có bộ lọc. Con chưa biết phản biện. Con tin tuyệt đối. 2. Thí nghiệm hũ cơm: Khi vật vô tri còn biết đau Nhật Bản từng làm một thí nghiệm gây chấn động. Cho cơm trắng vào 3 hũ thủy tinh, đặt cùng một chỗ, cùng nhiệt độ, cùng độ ẩm. -Hũ 1: Mỗi ngày nghe chửi: "Mày là đồ bỏ đi. Tao ghét mày. Mày vô tích sự. Biến đi". - Hũ 2: Mỗi ngày nghe cảm ơn: "Nhờ có mày tao no bụng. Mày ngon lắm. Tao thương mày". - Hũ 3: Bị bỏ mặc. Không nói gì. Không ngó ngàng. Kết quả sau 7 ngày: Hũ 1: Mốc đen, bốc mùi hôi thối, vữa nát.  Hũ 2: Lên men vàng, mùi rượu gạo thơm dịu.  Hũ 3: Mốc xanh, nhớt, còn tệ hơn hũ bị chửi. Thí nghiệm được lặp lại với cây xanh, với nước, đều có kết quả tương tự. Điều đó cho thấy vật vô tri còn phản ứng với năng lượng của lời nói. Vậy một đứa trẻ có trái tim, có não bộ đang phát triển thì sẽ tổn thương đến mức nào? Bài học rút ra: Bị chửi đã đau. Nhưng bị bỏ mặc, bị coi như không tồn tại, còn đau hơn. Im lặng không phải là vàng. Im lặng là con dao lạnh.

Người ta hay hỏi nhau: "Làm sao để an yên giữa thế giới quá nhiều xáo trộn?"  Ta cứ tưởng bình yên là phải đổi việc, đổi chỗ ở, đổi cả những người xung quanh. Nhưng đi một vòng, mới thấy: Bình yên thật sự không đến từ việc dọn sạch ồn ào ngoài kia. Nó bắt đầu từ việc lặng lẽ quay vào trong và gột rửa chính mình, từng chút một.

Dưới góc nhìn tâm lý học hiện sinh của Irvin Yalom, con người đối diện với 4 nỗi lo âu căn bản: cái chết, tự do, cô lập, và vô nghĩa. Để chống lại nỗi lo âu này, bản ngã tạo ra ảo tưởng "kiểm soát" bằng cách TÍCH LŨY. Ta nhặt vào mình tiền bạc, danh vọng, mối quan hệ, cả những oán hận, như nhặt củi khô để sưởi ấm nỗi sợ hữu hạn của chính mình.

Các mẹ ơi, nuôi đứa con "bướng" như cưỡi ngựa bất kham. Mẹ nói 1 câu nó cãi 10 câu. Kêu đi tắm nó nằm lì. Mẹ bực lắm đúng không nào? Nhưng các mẹ ơi, *"bướng" cũng là vỏ bọc của 1 đứa trẻ có chính kiến, thông minh, và rất nhạy cảm*. Con không hư. Con chỉ đang hét lên: "Mẹ nghe con với, mẹ tôn trọng con với". Đánh mắng sẽ làm gãy luôn cây cầu nối với con đó các mẹ ạ. Mình sẽ hướng dẫn các mẹ 5 chiêu "thuần hóa" ngựa hoang mà con vẫn yeu mej